ธรรมชาติของมนุษย์: เงาแห่งความเปราะบาง และสายใยแห่งการเกื้อกูล

 

ธรรมชาติของมนุษย์: เงาแห่งความเปราะบาง และสายใยแห่งการเกื้อกูล

ยามค่ำคืนที่ลมหนาวพัดผ่านหลังคาบ้านไม้ หรือในยามเช้าที่เงียบสงบหน้าโต๊ะทำงานที่มีเพียงกาแฟดำไร้น้ำตาลสักแก้วกับหน้ากระดาษว่างเปล่า เรามักเผลอตั้งคำถามเดิมที่มนุษย์ถามซ้ำมาหลายพันปี: แท้จริงแล้ว มนุษย์เราเกิดมาเป็นสิ่งมีชีวิตแบบใดกันแน่?

โธมัส ฮอบส์ (Thomas Hobbes) เคยจารึกทัศนะอันเฉียบคมและเปลี่ยวเหงาไว้ว่า หากปราศจากสังคมและข้อผูกมัดอันดีงาม ชะตากรรมดั้งเดิมของมนุษย์ช่างน่าเวทนานัก—มันเต็มไปด้วยความกลัวภัยอันตรายที่มองไม่เห็น และชีวิตของคนเราคงไม่ต่างอะไรกับลำต้นไม้ที่โดดเดี่ยว ท่ามกลางพายุฝน ยากไร้ หยาบกระด้าง ป่าเถื่อน และแสนสั้น (solitary, poor, nasty, brutish, and short)

แต่มนุษย์มิได้ยอมจำนนต่อความมืดมนนั้น เราเป็นสิ่งมีชีวิตที่มีทั้งเหตุผลและความรู้สึก ลึกๆ ในสัญชาตญาณ เรารู้ดีว่าลำพังมือสองข้างไม่อาจต้านทานพายุร้ายได้เพียงลำพัง อริสโตเติลจึงมองเห็นแก่นแท้ว่า มนุษย์คือ "สัตว์สังคมและสัตว์การเมือง" ผู้ไม่อาจดำรงอยู่ได้หากขาดเพื่อนร่วมทาง จากครอบครัวเล็กๆ ที่มีพ่อคอยหาอาหาร แม่คอยปัดกวาดดูแลความอบอุ่น และลูกที่เติบโตใต้ร่มเงาของความรัก ค่อยๆ ขยับขยายเป็นหมู่บ้าน เป็นชุมชนริมสายน้ำ และเป็นสังคมใหญ่ที่ถักทอด้วยความหวังร่วมกัน

ตราชั่งในใจ: ระหว่างตัวเลขเศรษฐกิจ กับน้ำมิตรทางใจ

เมื่อมนุษย์มาอยู่ร่วมชายคาโลก กิจกรรมที่เกิดขึ้นอย่างไม่อาจหลีกเลี่ยงได้คือ "การแลกเปลี่ยน"

ในเชิงโลกีย์ เราอาจคุ้นเคยกับ การแลกเปลี่ยนทางเศรษฐกิจ—การค้าขายที่มีราคาค่างวดชัดเจน มีสัญญา มีกำหนดเวลาชำระหนี้ และมีกฎหมายคอยกำกับ ทุกสิ่งถูกชั่งตวงวัดเป็นตัวเลข เป็นความสัมพันธ์ที่จบลงเมื่อส่งมอบสินค้าและเงินตราครบถ้วน

ทว่า สิ่งที่ค้ำจุนสังคมมนุษย์ให้ไม่แห้งแล้งจนเกินไป กลับเป็นอีกด้านหนึ่งของเหรียญ: การแลกเปลี่ยนทางสังคม

นี่คือการแลกเปลี่ยนที่ไร้ตราชั่ง ไร้ใบเสร็จรับเงิน แต่ตั้งอยู่บนผืนดินแห่ง ความไว้วางใจ (Trust) และ บรรทัดฐานแห่งการตอบแทน (Norm of Reciprocity) เมื่อบิดามารดาถนอมเลี้ยงดูบุตร สิ่งที่รอคอยมิใช่ค่าจ้างรายเดือน หากแต่คือสายใยแห่งความกตัญญูและรอยยิ้มยามแก่ชรา เมื่อใครคนหนึ่งหยิบยื่นน้ำใจในยามที่เราล้มลง กฎทองคำโบราณ (Do unto others as you wish them to do unto you) จะกระซิบเตือนในใจเสมอว่า สักวันหนึ่ง เราพึงตอบแทนความอบอุ่นนั้นกลับคืน

ฮอบส์ตั้งข้อสังเกตเชิงสัจธรรมไว้ว่า ลึกๆ แล้ว การช่วยเหลือผู้อื่นคือการช่วยเหลือตนเองในทางอ้อม มันคือเมล็ดพันธุ์แห่งความเมตตาที่เราหว่านลงไป เพื่อให้ร่มเงาของมันกลับมาปกป้องเราในวันที่แดดแผดเผา ไม่ทางใดก็ทางหนึ่ง ไม่ในชาตินี้ก็ในกาลข้างหน้า

หลังคาองค์การ: เมื่อที่ทำงานไม่ใช่เพียงโรงงานแห่งแรงงาน

ในโลกยุคใหม่ มนุษย์รวมตัวกันภายใต้หลังคาที่เรียกว่า "องค์การ" (Organization)

หากเรามององค์การผ่านเลนส์เศรษฐศาสตร์อันเย็นชา องค์การคงเป็นเพียงเวทีที่นายจ้างโยนเศษเงินหรือค่าจ้าง (Wage) ลงมา แล้วคาดหวังให้ฟันเฟืองมนุษย์หมุนตัวอย่างเต็มกำลัง แต่ในความเป็นจริง มนุษย์หาใช่เครื่องจักรกลที่มีลมหายใจ

งานวิจัยและสัจธรรมในที่ทำงานสอนเราเสมอว่า ค่าจ้างเพียงอย่างเดียวซื้อความร่วมมือที่แท้จริงไม่ได้ มันซื้อได้เพียงเวลาและการปฏิบัติตามกฎเกณฑ์พื้นฐาน แต่สิ่งที่เงินซื้อไม่ได้คือ "หัวใจ"

• เมื่อคนทำงานรู้สึกถึง การสนับสนุนที่แท้จริงจากองค์การ (Perceived Organizational Support) รู้สึกว่าตนมีตัวตน มีผู้รับฟัง และได้รับการดูแลเยี่ยงมนุษย์คนหนึ่ง
  
  
• การตอบแทนทางสังคมจึงเบ่งบานขึ้นมาโดยอัตโนมัติ
  
  

พวกเขาจะตอบแทนกลับด้วย ความผูกพัน (Commitment) และความปรารถนาดีที่อยู่นอกเหนือคำพรรณนางาน (Job Description) สิ่งที่นักวิชาการเรียกว่า พฤติกรรมการเป็นพลเมืองที่ดีขององค์การ (Organizational Citizenship Behavior) นั้น แท้ที่จริงแล้วในภาษาของกวี มันคือ น้ำใจไมตรี—คือการยื่นมือไปช่วยเพื่อนร่วมงานที่กำลังแบกของหนัก คือการอยู่ช่วยงานจนดึกดื่นด้วยความห่วงใยในเป้าหมายร่วมกัน และคือการปกป้องหลังคาที่ตนพักพิงด้วยความภาคภูมิใจ

ในท้ายที่สุด ธรรมชาติของมนุษย์อาจเริ่มต้นจากความกลัวและความต้องการอยู่รอด แต่สิ่งที่ทำให้เรายังคงเป็นมนุษย์ที่สมบูรณ์ คือความสามารถในการมองเห็นตนเองในดวงตาของผู้อื่น

ชีวิตไม่ใช่สมการคณิตศาสตร์ที่คำนวณหากำไรสูงสุดจากตัวเลข หากแต่เป็นบทกวีแห่งการพึ่งพาอาศัย ไม่ว่าในกระท่อมชนบทหรือในตึกสูงระฟ้าของเมืองใหญ่ มนุษย์จะยังคงงดงามที่สุดเสมอ เมื่อเราเรียนรู้ที่จะ "ให้ด้วยความบริสุทธิ์ใจ" และเปิดรับ "การตอบแทนด้วยความซาบซึ้ง" เพราะในสายใยที่มองไม่เห็นนี้เอง คือรากฐานที่แท้จริงของความสงบสุขในใจคน