การพัฒนาการศึกษาเพื่อการพัฒนาชาติอย่างยั่งยืน: ทรรศนะและมุมมองจากห้องเรียน
โดย ผศ.ดร.จันทร์พา ทัดภูธร
"การศึกษาไม่ใช่เครื่องจักรที่เราจะสั่งรื้อโครงสร้างใหม่ได้ตามใจนึก หากแต่เปรียบประดุจต้นไม้ใหญ่ที่ต้องการดินดี น้ำบริสุทธิ์ แสงแดดอันอบอุ่น และเวลาในการผลิดอกออกผลอย่างสอดคล้องกับธรรมชาติของมนุษย์"
ก่อนที่จะก้าวล่วงเข้าสู่บทสนทนาว่าด้วยอนาคตของบ้านเมือง ผมคงต้องขอออกตัวไว้ล่วงหน้าอย่างถ่อมตนและตรงไปตรงมาว่า ข้อคิดเห็นทั้งหมดในบรรทัดถัดจากนี้ มิใช่ข้อเสนอนโยบายเชิงโครงสร้างที่สั่งการลงมาจากหอคอยงาช้าง และมิใช่สูตรสำเร็จทางทฤษฎีที่จะพลิกฟื้นระบบการศึกษาได้ในชั่วข้ามคืน หากแต่เป็นเพียงทรรศนะส่วนตัวของผู้สอนหนังสือคนหนึ่ง ที่ใช้เวลาตลอดหลายทศวรรษคลุกคลีอยู่กับตัวอักษร แววตาของเยาวชน และพลวัตการเรียนรู้ที่หมุนเปลี่ยนไปตามกาลเวลา ทรรศนะเหล่านี้เกิดขึ้นจากการเฝ้ามองโลกภายนอกสลับกับการมองย้อนกลับเข้ามาในห้องเรียน ด้วยความหวังเล็ก ๆ ว่า การแลกเปลี่ยนมุมมองผ่านปลายปากกาของครูคนหนึ่งนี้ อาจช่วยเปิดพื้นที่สนทนาเพื่อร่วมกันแสวงหาทิศทางที่งดงามและยั่งยืนให้แก่สังคมไทย
ประการหนึ่งที่ผมมักตั้งข้อสังเกตอยู่เสมอ คือความคุ้นชินที่เรามักได้ยินคำว่า “การปฏิรูปการศึกษา” (Reform) หรือถ้อยคำที่รุนแรงกว่านั้นอย่างการรื้อถอน (Revamp) หรือการปฏิวัติ (Revolution) ส่วนตัวแล้วผมไม่อยากใช้คำว่าการปฏิรูปเลยแม้แต่น้อย เพราะถ้อยคำเหล่านั้นแฝงไปด้วยน้ำเสียงของการบดขยี้ การแตกหัก หรือความพยายามจะเอาชนะธรรมชาติ ผมเชื่อว่าคำว่า “การพัฒนา” (Development) เป็นคำที่ฟังดูอบอุ่น กลมกล่อม และสอดคล้องกับวิถีชีวิตมากกว่า มันสะท้อนถึงการเติบโตอย่างเป็นธรรมชาติ (Developing) และสภาวะแห่งการคลี่คลายงอกงามตามลำดับขั้น (Developmental State) ซึ่งเป็นหัวใจแท้จริงของการพัฒนาที่ยั่งยืน (Sustainable Development) การศึกษาไม่ใช่เครื่องจักรที่เราจะสั่งรื้อโครงสร้างใหม่ได้ตามใจนึก หากแต่เปรียบประดุจต้นไม้ใหญ่ที่ต้องการดินดี น้ำบริสุทธิ์ แสงแดดอันอบอุ่น และเวลาในการผลิดอกออกผลอย่างสอดคล้องกับธรรมชาติของมนุษย์
ในวันที่ผู้คนทั่วโลกต่างนิยามความยั่งยืนผ่านตัวเลขการเติบโตทางเศรษฐกิจ แดชบอร์ดแสดงผลความเร็วของอัลกอริทึม หรือการแข่งขันอย่างดุเดือดบนสนามการค้าข้ามชาติ เรามักลืมไปว่ารากแก้วที่แท้จริงของการพัฒนาชาติไม่อาจหยั่งลงบนตัวเลขเหล่านั้นได้ หากปราศจากการบ่มเพาะมนุษย์ที่มีความสมดุลทั้งปัญญาและจิตใจ และการศึกษาไทยในศตวรรษนี้ก็ไม่อาจล่องลอยอยู่บนความว่างเปล่าอย่างตัดขาดจากรากเหง้าทางจิตวิญญาณ ทิศทางที่ควรยึดถือเป็นเข็มทิศนำทาง คือการน้อมนำปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงของพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร มาเป็นแกนกลางในการสร้างภูมิคุ้มกันทางความคิด เพื่อเตือนสติคนรุ่นใหม่ว่าความก้าวหน้าไม่ได้หมายถึงการบริโภคจนล้นเกิน แต่คือการรู้ประมาณ การมีเหตุผล และการมีภูมิคุ้มกันต่อความผันผวน พร้อมกันนั้น การศึกษายังต้องต่อยอดไปสู่การปลูกฝังจิตอาสาและการทำความดีด้วยหัวใจตามแนวพระราชดำริของพระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว เพื่อเปลี่ยนการแสวงหาความสำเร็จส่วนบุคคลให้กลายเป็นพลังแห่งการเกื้อกูล ที่เชื่อมโยงผู้เรียนเข้ากับความรับผิดชอบต่อเพื่อนมนุษย์และสังคมส่วนรวม
ในวันที่ผู้คนทั่วโลกต่างนิยามความยั่งยืนผ่านตัวเลขการเติบโตทางเศรษฐกิจ แดชบอร์ดแสดงผลความเร็วของอัลกอริทึม หรือการแข่งขันอย่างดุเดือดบนสนามการค้าข้ามชาติ เรามักลืมไปว่ารากแก้วที่แท้จริงของการพัฒนาชาติไม่อาจหยั่งลงบนตัวเลขเหล่านั้นได้ หากปราศจากการบ่มเพาะมนุษย์ที่มีความสมดุลทั้งปัญญาและจิตใจ และการศึกษาไทยในศตวรรษนี้ก็ไม่อาจล่องลอยอยู่บนความว่างเปล่าอย่างตัดขาดจากรากเหง้าทางจิตวิญญาณ ทิศทางที่ควรยึดถือเป็นเข็มทิศนำทาง คือการน้อมนำปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงของพระบาทสมเด็จพระบรมชนกาธิเบศร มหาภูมิพลอดุลยเดชมหาราช บรมนาถบพิตร มาเป็นแกนกลางในการสร้างภูมิคุ้มกันทางความคิด เพื่อเตือนสติคนรุ่นใหม่ว่าความก้าวหน้าไม่ได้หมายถึงการบริโภคจนล้นเกิน แต่คือการรู้ประมาณ การมีเหตุผล และการมีภูมิคุ้มกันต่อความผันผวน พร้อมกันนั้น การศึกษายังต้องต่อยอดไปสู่การปลูกฝังจิตอาสาและการทำความดีด้วยหัวใจตามแนวพระราชดำริของพระบาทสมเด็จพระวชิรเกล้าเจ้าอยู่หัว เพื่อเปลี่ยนการแสวงหาความสำเร็จส่วนบุคคลให้กลายเป็นพลังแห่งการเกื้อกูล ที่เชื่อมโยงผู้เรียนเข้ากับความรับผิดชอบต่อเพื่อนมนุษย์และสังคมส่วนรวม
ทว่าเสาหลักทั้งสองประการจะหยั่งรากได้อย่างเป็นธรรมชาติ ย่อมต้องอาศัยดินที่อุดมสมบูรณ์ ซึ่งในบริบทของสังคมไทย ดินผืนนั้นคือหลักมัชฌิมาปฏิปทาหรือทางสายกลางทางพุทธศาสนา ที่ถักทอเข้ากับหัวใจแห่ง “เมตตาธรรมค้ำจุนโลก” อันเป็นนิสัยดั้งเดิมที่หยั่งรากลึกในกมลทัศน์ของคนไทย ความเมตตากรุณานี้เองที่หล่อหลอมให้เกิดอุปนิสัยแห่งความอลุ่มอล่วย การรู้จักประนีประนอม และการปฏิเสธความสุดโต่ง ในยุคสมัยที่โลกกำลังเผชิญหน้ากับความแตกแยกทางความคิดและสงครามวัฒนธรรมที่แบ่งขั้วอย่างรุนแรง ความยืดหยุ่น ความเอื้ออาทร และการมองเพื่อนมนุษย์ด้วยสายตาแห่งความกรุณากลับกลายเป็นสินทรัพย์ทางปัญญาและอารมณ์ที่มีค่ายิ่ง การศึกษาไทยจึงมีหน้าที่ขัดเกลาความเมตตาตามธรรมชาตินี้ให้กลายเป็นทักษะชีวิตสากล ฝึกให้ผู้เรียนรู้จักตั้งคำถามอย่างมีวิจารณญาณโดยไม่สร้างศัตรู รู้จักรับฟังความต่างอย่างลึกซึ้ง และดำเนินชีวิตอยู่บนเส้นทางที่ไม่ตึงจนขาดและไม่หย่อนจนเฉื่อยชา
เมื่อทอดสายตามองปรากฏการณ์บนเวทีโลก เราจะเห็นร่องรอยแห่งคุณค่าที่สังคมไทยมีอยู่เต็มเปี่ยม จากมหกรรมพืชสวนโลกที่สะท้อนความอุดมสมบูรณ์ทางชีวภาพและภูมิปัญญาเกษตรกรรม ไปจนถึงการประชุมทางการเงินและการค้าระดับโลกที่ผู้นำจากนานาชาติต่างเลือกประเทศไทยเป็นหมุดหมายในการเจรจา สิ่งที่ดึงดูดประชาคมโลกมิได้มีเพียงโครงสร้างพื้นฐานหรือความพร้อมด้านการจัดงาน แต่คือบรรยากาศแห่งมิตรไมตรี ความสบายใจ และความรู้สึกปลอดภัยในการมีปฏิสัมพันธ์ เช่นเดียวกับเสน่ห์ของสยามเมืองยิ้มที่ทำให้นักเดินทางจากทุกมุมโลกปรารถนาจะกลับมาเยือนซ้ำแล้วซ้ำเล่า รอยยิ้ม ความจริงใจ ความมีน้ำใจไมตรี และจิตวิญญาณแห่งการต้อนรับที่เปี่ยมด้วยความเมตตาของคนไทย คือพลังละมุนที่ธรรมชาติมอบให้ และการศึกษาต้องทำหน้าที่ธำรงรักษาคุณค่าเหล่านี้ไว้ ท่ามกลางกระแสโลกาภิวัตน์ที่พร้อมจะกลืนกินความเป็นมนุษย์ให้กลายเป็นเพียงฟันเฟืองทางอุตสาหกรรม
"ความมั่นคงที่แท้จริงในศตวรรษนี้อาจไม่ได้วัดกันที่แสนยานุภาพทางอาวุธหรืออำนาจการครอบงำทางเศรษฐกิจ แต่คือความมั่นคงทางอาหาร ความมั่นคงทางสุขภาวะทางใจ และความมั่นคงทางสันติภาพ"
ยิ่งไปกว่านั้น ท่ามกลางคลื่นลมแห่งความขัดแย้งเชิงภูมิรัฐศาสตร์ที่กำลังพัดกระหน่ำไปทั่วทุกภูมิภาค ประเทศไทยยังโชคดีเป็นอย่างยิ่งที่มีสถาบันหลักของชาติเป็นศูนย์รวมจิตใจและเป็นเสาหลักแห่งความมั่นคงที่ต่อเนื่องยาวนาน ความร่มเย็นและเสถียรภาพภายในนี้มิได้ทำหน้าที่เพียงปกป้องคนไทยให้อยู่ดีมีสุขเท่านั้น แต่ยังแผ่ขยายออกไปเป็นที่พึ่งพาอันอบอุ่นของเพื่อนบ้านทั้งใกล้และไกล ประเทศไทยได้พิสูจน์ตนเองซ้ำแล้วซ้ำเล่าในฐานะศูนย์กลางความช่วยเหลือทางมนุษยธรรม ยามที่มิตรประเทศเผชิญกับภัยพิบัติหรือความยากลำบาก ด้วยจิตวิญญาณแห่งความเอื้อเฟื้อเผื่อแผ่ เป็นแหล่งความมั่นคงทางอาหารที่คอยหล่อเลี้ยงภูมิภาค และเป็นพื้นที่ปลอดภัยสำหรับการเจรจาสร้างสันติภาพ การศึกษาไทยจึงต้องไม่ละเลยที่จะปลูกฝังให้เยาวชนมองเห็นคุณค่าของสถาบันหลักเหล่านี้ ในฐานะรากแก้วที่ทำให้เราสามารถยืนหยัดและยื่นมือออกไปโอบอุ้มผู้อื่นได้อย่างมั่นคง
ในบทสรุปสุดท้าย เมื่อมองข้ามผ่านม่านหมอกแห่งความท้าทายในปัจจุบัน ผมยังคงมีสายตาที่เปี่ยมไปด้วยความหวังและความเชื่อมั่นในทางบวกอย่างยิ่งว่า ประเทศไทยของเรายังมีโอกาสอีกมหาศาลในการสร้างดุลยภาพและความมั่นคงให้แก่สังคมโลก ความมั่นคงที่แท้จริงในศตวรรษนี้อาจไม่ได้วัดกันที่แสนยานุภาพทางอาวุธหรืออำนาจการครอบงำทางเศรษฐกิจ แต่คือความมั่นคงทางอาหาร ความมั่นคงทางสุขภาวะทางใจ และความมั่นคงทางสันติภาพ หากระบบการศึกษาของเราสามารถหลอมรวมปรัชญาเศรษฐกิจพอเพียงเพื่อสร้างภูมิคุ้มกันทางปัญญา ผนึกเข้ากับหัวใจจิตอาสาเพื่อสังคม ยึดมั่นในทางสายกลางที่ไม่สุดโต่ง ชูคุณธรรมแห่งความเมตตาที่คอยค้ำจุนสังคม และรักษาอัตลักษณ์แห่งความโอบอ้อมอารีของสยามเมืองยิ้มไว้ได้ ประเทศไทยจะไม่เพียงแต่ก้าวไปสู่การพัฒนาที่ยั่งยืนบนลำแข้งของตนเองเท่านั้น แต่เราจะยืนหยัดอย่างสง่างามในฐานะบ้านที่ร่มเย็น เป็นเพื่อนบ้านที่พึ่งพาได้ และเป็นผู้ร่วมสร้างสันติสุขให้แก่โลกใบนี้ได้อย่างแท้จริง
